Sytuacja 9-letniego Antka z Jaźwina to pokazuje, że w praktyce - mimo ogromnego przełomu, zmiany postaw społeczeństwa, nawet zmiany postaw rodziców osób z niepełnosprawnościami i samych zainteresowanych, nadal nie rozumiemy, o co chodzi z „wyrównywaniem szans” i "integracją". Nie potrafimy tych idei wcielić tu i teraz, w konkretnym środowisku i w konkretnej sytuacji.
Pamiętacie historię ludzi niewidomych lub słabowidzących, których kierowca nie chciał wpuścić do autobusu, bo jechał z nimi miał pies przewodnik? Tutaj jest podobnie, tylko zamiast psa mamy wózek, a zamiast autobusu – szkołę. Kierowca autobusu nie zgadzał się na przewóz zwierząt, a dyrektorka szkoły na poruszanie się 100-kilowym wózkiem elektrycznym po szkolnym korytarzu z uwagi na bezpieczeństwo dzieci (w jednym z artykułów znalazłem informację o tym, że chłopiec może nabrudzić, jeżdżąc wózkiem - ale motywacja dyrekcji jest tu mniej istota, bo wciąż będzie to dyskryminacja). Intencje z założenia może i słuszne, gdy rolą dyrekcji jest dbanie o bezpieczeństwo podopiecznych, ale równocześnie jest to przykład dyskryminacji – na co w placówce edukacyjnej nie powinno być miejsca.
Można się zgodzić, jak czytam w niektórych komentarzach, że bezpieczeństwo dzieci jest najważniejsze, ale nie może się ono odbywać kosztem wykluczania z procesu socjalizacji niepełnosprawnego chłopca, dla którego nogi to wózek. To kluczowe zagadnienie dostępu osób z niepełnosprawnościami do pełnego funkcjonowania w społeczeństwie i ono nie podlega dyskusji. Tak mówi Konwencja ONZ, która wymusza na Polsce szereg rozwiązań usprawniających osobom z niepełnosprawnością możliwość korzystania z pełni praw przysługujących każdemu, w tym prawa do edukacji. Dlatego też Polska nie spieszyła się z ratyfikowaniem Konwencji ONZ, bo to miało wymusić zmianę prawa (choć prawo mamy w miarę dobre), dostosowania obiektów dla osób z niepełnosprawnościami, rozwiązania systemowe w zasadzie w każdym obszarze życia. Argumentem odwlekającym proces był brak pieniędzy na wdrożenie usprawnień. Ale od czterech lat Konwencja ONZ obowiązuje. Paragraf 24 cały został poświęcony edukacji, wklejam go poniżej.
A co powinna uczynić dyrektorka szkoły podstawowej? Zapewnić Antkowi takie warunki, żeby mógł czuć się pełnoprawnym uczniem w szkole i mógł z niej korzystać tak samo jak inni uczniowie. I to wszystko. Co więcej, to naprawdę jest do zrobienia. W jakiejkolwiek szkole na Zachodzie nie podlegałoby dyskusji. 100-kilowy wózek może zrobić krzywdę? Owszem, może, ale trzeba zrobić tak, by nie uczynił nikomu krzywdy. Pozbawiając jednego ucznia możliwości korzystania z przestrzeni szkoły, tak naprawdę dyrekcja odseparowała go od reszty, nawet jeśli miała „dobre intencje”. To właśnie jest dyskryminacja. Tego oczekuje się po kompetentnej dyrekcji szkoły, by umiała reagować również w takich sytuacjach. No niestety, pani dyrektor, to jest bardzo trudna funkcja, a każdy uczeń czy uczennica może "generować" nowy problem, na który trzeba właściwie zareagować. I pani powinna wiedzieć, jak to zrobić, by nie dyskryminować nikogo.
Niestety zapominamy, że każdy z nas może stać się niepełnosprawny w każdym momencie, np. w wyniku wypadku samochodowego czy potrącenia. O to naprawdę nietrudno, zwłaszcza że Polska przoduje w rankingach wypadków samochodowych. Druga rzecz – będzie się rodziło coraz więcej dzieci z dysfunkcjami, bo pozwala na to medycyna i jest to uzależnione od czynników środowiskowych (cywilizacyjnych). Dla nas wszystkich musi się znaleźć przestrzeń, w której poruszamy się swobodnie, na nogach lub na wózku. I to jest odpowiedź dla egoistów, dla których – parafrazując komentarze - „jeden niepełnosprawny chłopiec nie może oczekiwać podporządkowania się reszty do jego dysfunkcji”.
Właśnie, że może i ma do tego prawo!
I na koniec: zamiast „osoba niepełnosprawna” piszę „osoba z niepełnosprawnościami”? Dlatego, że to „z” określa jakąś cechę danej osoby, a nie osobę. Niepełnosprawność w tym wypadku jest jednym z elementów składających się na tożsamość osoby, a nie jedyną jej cechą. Poza dysfunkcjami osoba może określać się jak tylko chce i czas najwyższy przestać patrzeć wyłącznie przez pryzmat niepełnosprawności, co oczywiście jest trudne, zwłaszcza gdy jest ona widoczna.
Dlaczego zainteresowałem się tematem? Od ponad siedmiu lat jestem redaktorem pisma naukowego „Niepełnosprawność i Rehabilitacja”, więc znam ten „obszar” – przykładów na to, że szkoły nie radzą sobie z osobami z niepełnosprawnością dostaję w co trzecim nadesłanym artykule. Wciąż się „trąbi” o wyrównywaniu szans, szkoły tworzą specjalne dokumenty, w których wypisują, jak owe szanse wyrównają. Nauczyciele masowo dokształcali się na kierunku oligofrenopedagogika, właśnie po to, by lepiej przyjąć osoby z niepełnosprawnościami w szkołach (plus dostają kolejny „papier”, dzięki któremu mogą utrzymać pracę). Ale widać, że dużo jest do zrobienia.
Artykuł 24 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych
Edukacja
1. Państwa Strony uznają prawo osób niepełnosprawnych do edukacji. W celu realizacji tego prawa bez dyskryminacji i na zasadach równych szans, Państwa Strony zapewnią włączający system kształcenia umożliwiający integrację na wszystkich poziomach edukacji i w kształceniu ustawicznym, zmierzające do:
(a) pełnego rozwoju potencjału oraz poczucia godności i własnej wartości, a także wzmocnienia poszanowania praw człowieka, podstawowych wolności i różnorodności ludzkiej,
(b) rozwijania przez osoby niepełnosprawne ich osobowości, talentów i kreatywności, a także zdolności umysłowych i fizycznych, przy pełnym wykorzystaniu ich możliwości,
(c) umożliwienia osobom niepełnosprawnym efektywnego udziału w wolnym społeczeństwie.
2. Realizując to prawo, Państwa Strony zapewnią, że:
(a) osoby niepełnosprawne nie będą wykluczane z powszechnego systemu edukacji ze względu na niepełnosprawność, a także, że dzieci niepełnosprawne nie będą wykluczane, ze względu na niepełnosprawność, z bezpłatnej i obowiązkowej nauki w szkole podstawowej lub z nauczania na poziomie średnim,
(b) osoby niepełnosprawne będą korzystać z włączającego, bezpłatnego nauczania obowiązkowego wysokiej jakości, na poziomie podstawowym i średnim, na zasadzie równości z innymi osobami, w społecznościach, w których żyją,
(c) wprowadzane będą racjonalne usprawnienia, zgodnie z indywidualnymi potrzebami,
(d) osoby niepełnosprawne będą uzyskiwać niezbędne wsparcie, w ramach powszechnego systemu edukacji, celem ułatwienia ich skutecznej edukacji,
(e) stosowane będą skuteczne środki zindywidualizowanego wsparcia w środowisku, które maksymalizuje rozwój edukacyjny i społeczny, zgodnie z celem pełnego włączenia.
3. Państwa Strony umożliwią osobom niepełnosprawnym zdobycie umiejętności życiowych i społecznych, aby ułatwić im pełny i równy udział w edukacji i w życiu społeczności. W tym celu Państwa Strony będą podejmować odpowiednie środki, w tym:
(a) ułatwianie nauki alfabetu Braille'a, alternatywnego pisma, wspomagających (augmentatywnych) i alternatywnych sposobów, środków i form komunikacji i orientacji oraz umiejętności poruszania się, a także ułatwianie wsparcia rówieśników i doradztwa,
(b) ułatwianie nauki języka migowego i popieranie tożsamości językowej społeczności osób głuchych,
(c) zapewnienie, że edukacja osób, w szczególności dzieci, które są niewidome, głuche lub głuchoniewidome będzie prowadzona w najodpowiedniejszych językach i przy pomocy sposobów i środków komunikacji najodpowiedniejszych dla jednostki, a także w środowisku, które maksymalizuje rozwój edukacyjny i społeczny.
4. Aby wesprzeć realizację tego prawa, Państwa Strony podejmą odpowiednie środki w celu zatrudniania nauczycieli, w tym nauczycieli niepełnosprawnych, którzy mają kwalifikacje w zakresie używania języka migowego i/lub alfabetu Braille'a, oraz w celu szkolenia specjalistów i personelu pracujących na wszystkich szczeblach edukacji. Takie szkolenie będzie obejmować wiedzę na temat problemów niepełnosprawności i korzystanie ze wspomagających (augmentatywnych) i alternatywnych sposobów, środków i form komunikacji, technik i materiałów edukacyjnych, w celu wspierania osób niepełnosprawnych.
5. Państwa Strony zapewnią, że osoby niepełnosprawne będą miały dostęp do powszechnego szkolnictwa wyższego, szkolenia zawodowego, kształcenia dorosłych i możliwości uczenia się przez całe życie, bez dyskryminacji i na zasadzie równości z innymi osobami. W tym celu Państwa Strony zagwarantują, że zapewnione będą racjonalne usprawnienia dla osób niepełnosprawnych.
Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych
